dierenrechten en diepe ecologie

[Stijn Bruers]

Ik wil een eerste aanzet geven voor het uitwerken van een nieuwe, consistente ethiek. Het patho-biocentrisme stelt dat 'leven' (bios) en 'voelen' (pathos) de belangrijkste (centrale) criteria zijn om waarden toe te kennen. Deze ethiek kan dierenrechten unificeren met diepe ecologie (http://home.ca.inter.net/~greenweb/DE-Platform.html).

Laten we beginnen met een formulering van een basisrecht: het recht om niet in belangen geschaad te worden omwille van onze behoeften. (Een speciale versie van dit recht luidt dat we niet een ander mogen doden of kwetsen om te gebruiken als louter middel voor onze doelen.)

Het basisrecht is dus een bescherming van belangen. De vraag is nu welke dingen of wezens belangen hebben. De centrale criteria zijn hier leven en voelen (bewustzijn). Levende wezens hebben een zelforganiserende activiteit (een metabolisme) waardoor we kunnen spreken van complexe belangen (bv. het belang om verder te blijven leven of niet gekwetst te worden). Levende wezens moeten bv. actief voedsel en energie verwerken om zichzelf in stand te houden. Voelende wezens (levende wezens met een perceptueel bewustzijn) hebben daarnaast nog een extra eigenschap: ze kunnen hun complexe belangen gewaarworden (bv. angst wijst op belang van veiligheid, pijn wijst op belang van lichamelijke integriteit, stress wijst op belang van welzijn en rust,...). Verder blijkt dat gevoelens zoals bezorgdheid en empathie belangrijk zijn in ons ethisch handelen. Daar levende en voelende wezens bijzonder kwetsbaar zijn, kunnen we er bezorgdheid voor voelen. En empathie (mededogen) kunnen we vanzelfsprekend enkel voelen met voelende wezens. Andere criteria (sociale intelligentie, rationeel denkvermogen, zelfbewustzijn, taalvaardigheid…) blijken niet relevant te zijn, want we kennen het basisrecht ook toe aan bv. baby’s en mentaal gehandicapten.

Een tweede belangrijk aspect in de definitie van het basisrecht zijn onze behoeften. Onze universele behoeften bestaan niet alleen uit overlevingsbehoeften (voedsel, gezondheid, veiligheid,…), maar ook uit sociale (vriendschap, communicatie, participatie) en ontwikkelingsbehoeften (kennis, ontspanning, activiteit, creativiteit, vrijheid). Universele behoeften kunnen we vervullen door verschillende strategieën die verbonden zijn aan specifieke voorwerpen, plaatsen, personen of gedragingen (bv.: universele behoefte is voedsel, strategieën zijn chocolade, brood,…). Sommige strategieën zijn schadelijker dan andere. We kunnen bijgevolg een gradatie aanbrengen. Aan de ene kant hebben we basisbehoeften als zijnde mens-, dier-, en milieuvriendelijke strategieën die efficiënt onze universele behoeften vervullen. Aan de andere kant spreken we van luxebehoeften: strategieën die een grotere ecologische impact hebben (afvalproductie, grond- en grondstoffenverbruik) en die niet zo efficiënt (qua kostenbaten) onze universele behoeften kunnen vervullen. Voor elke luxebehoefte bestaat er een basisbehoefte als valabel alternatief (bv. universele behoefte is activiteit, luxebehoefte is wild rondcrossen met een terreinwagen, basisbehoefte is joggen). Ook zijn luxebehoeften vaak te herkennen aan hun sociaal-culturele bepaaldheid (maakbaarheid). Zo denken we aan seksuele status, sociaal aanzien, culturele gewoontes, tradities, reclame, modetrends,… Dergelijke luxebehoeften zijn bv. vluchtig, relatief, veranderlijk of gecreëerd in een sociale context.

Samengevat: we hebben een onderscheid tussen morele criteria (leven en voelen), en tussen onze behoeften (basis en luxe). Die kunnen we nu aan elkaar koppelen voor twee morele richtlijnen. Omdat voelende wezens iets extra’s hebben dat gevoelloze levende wezens niet hebben, kunnen we voor hen een sterker basisrecht toekennen.

Richtlijn 1: alle levende wezens (levende cellen) hebben het basisrecht om niet gedood te worden voor onze luxebehoeften. In deze zin zijn alle levende cellen (de basisbouwstenen van leven) gelijkwaardig.

Richtlijn 2: alle voelende wezens (bewuste subjecten) hebben het basisrecht om niet gebruikt (gedood, gekwetst of opgesloten) te worden voor onze basis- en luxebehoeften. In deze zin zijn alle bewuste subjecten (ruwweg alle gewervelde dieren) gelijkwaardig. (We kunnen eventueel nog wel een uitzondering maken voor overlevingsbehoeften, zoals volkeren in het hoge noorden die in hun overleven afhankelijk zijn van jacht en visvangst).

Hoewel alle levende cellen gelijkwaardig zijn, zijn er enkele uitzonderingen: als de cel deel uitmaakt van een voelend wezen, of als de cel deel uitmaakt van een bedreigde soort (of op een andere manier belangrijk is voor de biodiversiteit), dan heeft die cel eigenlijk meer recht op leven omdat we voelende of met uitsterven bedreigde wezens niet mogen doden.

Niet alleen hebben individuele levende wezens en voelende wezens intrinsieke waarde, ook biodiversiteit is waardevol op zichzelf. Als een planten- of diersoort uitsterft is dat even erg als het uitsterven van de mensheid. Om ervoor te zorgen dat er geen soorten uitsterven door menselijk toedoen, moeten we onze consumptie en ons bevolkingsaantal reduceren (want de ecologische impact is het product van bevolking en consumptie). Dat laatste kan door een vrijwillige keuze om geen kinderen (meer) te krijgen.

Bovenstaande twee richtlijnen zijn formuleringen van resp. het biocentrisme en het pathocentrisme. Het eerste komen we bv. tegen binnen de deep-ecology-beweging, waar men soms stelt dat alle levende wezens gelijke intrinsieke waarde hebben en niet mogen gedood worden, tenzij voor onze basisbehoeften. Het tweede is kenmerkend voor de dierenrechtenbeweging. Beiden kunnen we op een elegante manier combineren tot het patho-biocentrisme. Concreet wil dat zeggen: vrijwillige zwangerschapsbeperking (kiezen voor kleinere gezinnen), vrijwillige soberheid (milieuvriendelijk leven met zo laag mogelijke ecologische impact) en veganisme (geen gewervelde dieren en hun producten gebruiken).

[annemarie]

Beste Stijn,

Allereerst welkom. Interessant wat jij hier plaatst. Een vraagstuk waar ik ook vaak over nadenk. Objectief gezien vind ik voelende, zelfbewuste wezens gelijkwaardig aan mensen. In de praktijk vind ik een mens natuurlijk waardevoller. Ik realiseer me echter dat ik dat alleen maar vind omdat ik zelf deel uitmaak van de soort. Overigens zou je mij nu de vraag kunnen stellen waarom ik alleen zelfbewuste wezens noem, en of dat betekent dat ik baby's en gehandicapten uitsluit. Die sluit ik niet uit. Ik wijt dat er trouwens aan dat zij tot dezelfde soort behoren. Bovendien geven baby's hun soortgenoten bepaalde signalen af waardoor volwassenen zich verantwoordelijk voelen en de baby zullen beschermen. Misschien geldt hetzelfde wel voor jonge dieren, bedenk ik nu. In mij kunnen ze in ieder geval wel de behoefte opwekken om ze te beschermen.

Ik neem even aan dat je je zelf houdt aan de 'leefregels' die je geplaatst hebt. In dat geval heb ik daar best bewondering voor. Ik kan je redenatie namelijk volgen, en heb hem talloze keren zelf gemaakt, maar behoor misschien tot het wredere deel van onze soort. Ik ben namelijk een echte carnivoor, en wens dat te blijven. Anderzijds heb ik -hoe hypocriet- grote moeite een mug dood te slaan om het simpele feit dat IK er last van heb. Overigens wordt die moeite met het verstrijken van de tijd vanzelf kleiner.

Verder, om nog even op jou in te gaan, kan ik totaal niet wakker liggen van het uitsterven van een soort. Het uitsterven van soorten hoort geloof ik bij de natuurlijke gang van zaken. Ik ben het met je eens dat het uitsterven van andere dieren even erg is als het uitsterven van de mens (misschien zelfs erger, want geen soort heeft zo'n rotzooi gemaakt van de aarde als de mens denk ik), maar dat is weer objectief, met een 'helicopterview'. Aangezien ik zelf een mens ben, voel ik sterke drang om te overleven. Vanuit mijn helicopter zou ik dus geen probleem hebben met het uitsterven van de mens, maar nu in de situatie zit, zal ik proberen te overleven, desnoods door andere soorten daarbij uit te schakelen. Ik vind het koste wat het kost voorkomen van uitsterven dus een vrij onnatuurlijke zaak.

Verder vraag ik me af hoe je, als je consequent bent, omgaat met een aantal zaken. Denk aan:

- Gebruik van andere soorten voor medische doeleinden (ik neem aan dat je oordeel hierover afhangt van of jij het oplossen van niet zo heel ernstige ziekte een basisbehoefte vindt);
- Casus: een geliefde van jou heeft een ernstige wespengifallergie. Een wespensteek is voor hem/haar potentieel dodelijk. Sla je de wesp dood? Bedenk hierbij dat er best kans op overleven is, mits je de goede behandeling direct toepast.

Ik ben heel benieuwd, wel eens leuk om iemand te spreken die consequenties verbindt aan deze theorie.

[Stijn Bruers]

Hallo Annemarie